دانشجوی سر راهی

«در بعضی از افراد، یک استنتاج منطقی، گاهی به هیجان چنان نیرومندی استحاله می‏یابد که کل هستی را تسخیر می‏کند و گاهی برطرف کردن، یا تغییر دادن آن بسیار دشوار است. برای معالجه‏ی چنین افرادی، خود احساس باید تغییر کند که این تغییر هم فقط از طریق تعویض آن احساس با احساس دیگری، که به همان اندازه نیرومند باشد، امکان‏پذیر است. این کار همیشه دشوار است و در بسیاری از موارد ممکن هم نیست.»

واسین (از شخصيت‌های رمان)

*

«ناگهان به فکرم رسید که صرفاً از روی انگیزه‏ی درونی، هر چه طی این سال گذشته برایم پیش آمد، کلمه به کلمه روی کاغذ بیاوریم. چون به شدت تحت تأثیر این پیش‏آمدها قرار گرفته‏ام. فقط رویدادها را ثبت خواهم کرد و نهایت سعی را به خرج خواهم داد تا از هر گونه حاشیه‏پردازی، و به‏ویژه از ظرایف ادبی بپرهیزم.»

قهرمان داستان، با گفتن این جمله، داستان زندگی یک سال گذشته‏ی خود را شروع می‏کند و در خلال آن، روزگار کودکی خود و اندیشه‏های خود را نیز تشریح می‏کند. کم‏کم با پسری آشنا می‏شویم که اگرچه از خانواده‏ای نجیب‏زاده است، به جرم نامشروع بودن، در تمام کودکی خود مورد تحقیر قرار گرفته و نفرتی که در وجودش لانه کرده را به صورت حس انتقام‏جویی، حتّی در خودمان لمس می‏کنیم.

و اینک، پسر جوانی که سال‏های کودکی را به تازگی پشت سر گذاشته و کوله‏باری را از سردرگمی و نفرت روی دوش خود حمل می‏کند، ناگهان درمی‏یابد که مدرکی در اختیار دارد و به کمک آن، می‏تواند عنان اطرافیانش را هر گونه بخواهد در اختیار بگیرد؛ تیغی دو دم، که دست‏نیافتنی‏ترین اقوام اشرافی‏اش در مقابل او به زانو درمی‏آیند.

امّا او اندیشه‏ای نیز دارد و آن‏قدر خوب از پس تشریح آن برمی‏آید که به سرعت درمی‏یابیم با انتقام‏گیری، در تضاد است و باید ببینیم با آن سلاح مرگ‏بار چه خواهد کرد.

امّا چه چیز در این رمان، این‏گونه خوانندگانش را محو در خود می‏کند؟

1.  ما با داستانی چندلایه روبه‏رو هستیم. محور اصلی رمان، همان است که در بالا از نظر گذراندیم. امّا این تنها بخشی از رمان است. ما با داستان‏هایی موازی روبه‏رو هستیم که برخی در آینده با هم گره می‏خورند و برخی دیگر هیچ ارتباطی با هم پیدا نمی‏کنند؛ درست همان‏گونه که اغلب در زندگی می‏بینیم.

داستان نامه‏ی ننگینی که از کاترینا نیکولایونا به جا مانده و در اختیار «جوان خام» است، داستان پیوند نامشروع ورسیلوف و «مادر» (که منجر به ولادت راوی داستان گردید)، داستان عشق فرومانده‏ی ورسیلوف و کاترینا نیکولایونا، داستان عشق ناکام لیزا و پرنس سرگی، و داستان عشق عجیب‏وغریب آنا آندریونای جوان به پرنس پیر (که انگیزه‏ی آن را هرگز درنمی‏یابیم)، همه و همه در این زندگی جریان دارند و کم‏وبیش به «جوان خام»، یا به‏تر بگوییم، به «جوانيِ خام» مربوط می‏شوند.

2.  ما با شخصیت‏هایی چندبعدی روبه‏رو هستیم. تمایز بین چهره‏های مثبت و منفی در داستان، اگر نگوییم محال، لااقل بسیار دشوار است. صفات متضادی که در آنان می‏بینیم، با هنرمندی تمام در کنار هم چیده، و در مقابل دیدگان ما به نمایش گذاشته شده‏اند.

با شخصیت‏های رمان، اگرچه مانند تمام رمان‏های روسی اسامی دشوار و دور از ذهنی دارند، کاملاً رابطه برقرار می‏کنیم. آن‏ها را از کودکی و «خامی»‏شان تا زمان حال، می‏شناسیم و حتّی پس از پایان رمان نیز نمی‏توانیم قضاوتی قطعی بر ایشان داشته باشیم.

3.  در خلال مطالعه، شک می‏کنیم که شاید نویسنده اصلاً رمان ننوشته، بل‏که عقاید خود را در قالب یک رمان بیان کرده است. هر جا که لازم بوده، به راحتی داستان را رها کرده و از زبان قهرمان‏های داستان، نظریاتش را بیان نموده و حتّی آن‏ها را به بحث گذاشته است.

برای نیل به این منظور، از داستان‏های بی‏ربط و شخصیت‏های بی‏اثر، به خوبی استفاده شده است. سیاهی‏لشکرهایی که اگر نبودند هم داستان پیش می‏رفت؛ امّا در همین حال، نقش‏هایی حیاتی را در روند ماجرا بر عهده دارند.

ما اهمیت پرستش موجودی برتر (مثلاً پروردگار)، رد نظریات سوسیالیسم، بحث‏هایی راجع به نظام طبقاتی و اجتماعی روسیه و هویت ملیت روس، بحث‏هایی روانشناسانه درباره‏ی رفتارهای انسان، بحث‏هایی جامعه‏شناسانه در مورد شرافت و نیکوکاری را، همه و همه، در خلال داستان، و بی آن که منافاتی با آن داشته باشد، از زبان شخصیت‏های داستان و از تفکر نویسنده، مطالعه می‏کنیم.

«اصلاً این که به نوشتن پرداخته‏ام، شاید خطا باشد. آن‏چه در درون آدم می‏ماند، بی‏نهایت بیش‏تر از آن چیزی است که به صورت کلمات بیرون می‏آید. اندیشه‏ی شما، ولو شیطانی، وقتی در ذهنتان باقی است، عمیق‏تر است. وقتی به قالب کلمانت درمی‏آید، بی‏معناتر و پست‏تر می‏شود. یک بار ورسیلوف به من گفت که عکس این قضیه، فقط در مورد آدم‏های نفرت‏انگیز صدق می‏کند. به آسانی دروغ می‏گویند. برایشان ساده است. امّا من می‏کوشم کل حقیقت را بنویسم، و این بسیار دشوار است»

*   *   *

(متن کامل کتاب را به حجم ۴ مگابايت از اينجا دريافت کنيد.)